Dem. Why really, in seriousness, if she was the first to do so, there is no doubt she ought to be made free.
Mic. What, for doing that?
Dem. For doing that; in fine, receive the amount from me at which she is valued.
Syr. May all the Gods always grant you, Demea, all you desire.
Mic. Syrus, you have thrived pretty well to-day.
Dem. If, in addition, Micio, you will do your duty, and lend him a little ready money in hand for present use, he will soon repay you.
Mic. Less than this (snapping his fingers).
Æsch. He is a deserving fellow.
Syr. Upon my word, I will repay it; only lend it me.
Æsch. Do, father.
Mic. I’ll consider of it afterward.
Dem. He’ll do it, Syrus.
Syr. O most worthy man!
Æsch. O most kind-hearted father!
Mic. How is this? What has so suddenly changed your disposition, Demea? What caprice is this? What means this sudden liberality?
Dem. I will tell you: — That I may convince you of this, Micio, that the fact that they consider you an easy and kind-hearted man, does not proceed from your real life, nor, indeed, from a regard for virtue and justice; but from your humoring, indulging, and pampering them. Now therefore, Æschinus, if my mode of life has been displeasing to you, because I do not quite humor you in every thing, just or unjust, I have done: squander, buy, do what you please. But if you would rather have one to reprove and correct those faults, the results of which, by reason of your youth, you can not see, which you pursue too ardently, and are thoughtless upon, and in due season to direct you; behold me ready to do it for you.
Æsch. Father, we leave it to you; you best know what ought to be done. But what is to be done about my brother?
Dem. I consent. Let him have his mistress: with her let him make an end of his follies.
Mic. That’s right. (To the Audience.) Grant us your applause.
The Latin Texts
The Theatre of Marcellus, Rome, where many of Terence’s plays were performed in Antiquity
LIST OF LATIN TEXTS
In this section of the eBook, readers can view the original Latin texts of Terence’s works. You may wish to Bookmark this page for future reference.
CONTENTS
ANDRIA
HECYRA
HEAUTON TIMORUMENOS
PHORMIO
EUNUCHUS
ADELPHOE
ANDRIA
CONTENTS
DIDASCALIA
PERSONAE
PERIOCHA G. SVLPICI APOLLINARIS
PROLOGVS
ACTVS I
ACTVS II
ACTVS III
ACTVS IV
ACTVS V
DIDASCALIA
INCIPIT ANDRIA TERENTI
ACTA LVDIS MEGALENSIBVS
M. FVLVIO M’. GLABRIONE AEDILIB. CVRVLIB.
EGERE L. AMBIVIVS TVRPIO L. HATILIVS PRAENESTINVS
MODOS FECIT FLACCVS CLAVDI
TIBIS PARIBVS TOTA
GRAECA MENANDRV
FACTA PRIMA
M. MARCELLO C. SVLPICIO COS.
PERSONAE
PROLOGUS
SIMO SENEX
SOSIA LIBERTVS
DAVOS SERVOS
MYSIS ANCILLA
PAMPHILVS ADVLESCENS
CHARINVS ADVLESCENS
BYRRIA SERVOS
LESBIA OBSTETRIX
GLYCERIVM MVLIER
CHREMES SENEX
CRITO SENEX
DROMO LORARIVS
PERIOCHA G. SVLPICI APOLLINARIS
Sororem falso creditam meretriculae
Genere Andriae, Glycerium, uitiat Pamphilus
Grauidaque facta dat fidem, uxorem sibi
Fore hanc; namque aliam pater ei desponderat,
Gnatam Chremetis, atque ut amorem comperit,
Simulat futuras nuptias, cupiens suus
Quid haberet animi filius cognoscere.
Daui suasu non repugnat Pamphilus.
Sed ex Glycerio natum ut uidit puerulum
Chremes, recusat nuptias, generum abdicat.
Mox Pamphilo, aliam dat Charino coniugem.
PROLOGVS
Poeta quom primum animum ad scribendum adpulit,
id sibi negoti credidit solum dari,
verum aliter evenire multo intellegit;
nam in prologis scribundis operam abutitur, 5
non qui argumentum narret sed qui malevoli
veteris poetae maledictis respondeat.
nunc quam rem vitio dent quaeso animum adtendite.
Menander fecit Andriam et Perinthiam.
qui utramvis recte norit ambas noverit: 10
non ita dissimili sunt argumento, [s]et tamen
dissimili oratione sunt factae ac stilo.
quae convenere in Andriam ex Perinthia
fatetur transtulisse atque usum pro suis.
id isti vituperant factum atque in eo disputant 15
contaminari non decere fabulas.
faciuntne intellegendo ut nil intellegant?
qui quom hunc accusant, Naevium Plautum Ennium
accusant quos hic noster auctores habet,
quorum aemulari exoptat neglegentiam 20
potius quam istorum obscuram diligentiam.
de(h)inc ut quiescant porro moneo et desinant
male dicere, malefacta ne noscant sua.
favete, adeste aequo animo et rem cognoscite,
ut pernoscatis ecquid <spei> sit relicuom, 25
posthac quas faciet de integro comoedias,
spectandae an exigendae sint vobis prius.
ACTVS I
Simo Sosia
SI. Vos istaec intro auferte: abite. — Sosia,
ades dum: paucis te volo. SO. dictum puta:
nempe ut curentur recte haec? SI. immo aliud. SO. quid est 30
quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius?
SI. nil istac opus est arte ad hanc rem quam paro,
sed eis quas semper in te intellexi sitas,
fide et taciturnitate. SO. exspecto quid velis.
SI. ego postquam te emi, a parvolo ut semper tibi 35
apud me iusta et clemens fuerit servitus
scis. feci ex servo ut esses libertus mihi,
propterea quod servibas liberaliter:
quod habui summum pretium persolvi tibi.
SO. in memoria habeo. SI. haud muto factum. SO. gaudeo 40
si tibi quid feci aut facio quod placeat, Simo,
et id gratum <fui>sse advorsum te habeo gratiam.
sed hoc mihi molestumst; nam istaec commemoratio
quasi exprobratiost inmemoris benefici.
quin tu uno verbo dic quid est quod me velis. 45
SI. ita faciam. hoc primum in hac re praedico tibi:
quas credis esse has non sunt verae nuptiae.
SO. quor simulas igitur? SI. rem omnem a principio audies:
<eo> pacto et gnati vitam et consilium meum
cognosces et quid facere in hac re te velim. 50
nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia, <et>
~liberius vivendi fuit potestas~ (nam antea
qui scire posses aut ingenium noscere,
dum aetas metus magister prohibebant? SO. itast.)
SI. quod plerique omnes faciunt adulescentuli, 55
ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos
alere aut canes ad venandum aut ad philosophos,
horum ille nil egregie praeter cetera
studebat et tamen omnia haec mediocriter.
gaudebam. SO. non iniuria; nam id arbitror 60
adprime in vita esse utile, ut nequid nimis.
SI. sic vita erat: facile omnis perferre ac pati;
cum quibus erat quomque una is sese dedere,
<eo>rum obsequi studiis, adversus nemini,
numquam praeponens se illis; ita ut facillume 65
sine in
vidia laudem invenias et amicos pares.
SO. sapienter vitam instituit; namque hoc tempore
obsequium amicos, veritas odium parit.
SI. interea mulier quaedam abhinc triennium
ex Andro commigravit huc viciniae, 70
inopia et cognatorum neglegentia
coacta, egregia forma atque aetate integra.
SO. ei, vereor nequid Andria adportet mali!
SI. primo haec pudice vitam parce ac duriter
agebat, lana ac tela victum quaeritans; 75
sed postquam amans accessit pretium pollicens
unus et item alter, ita ut ingeniumst omnium
hominum ab labore proclive ad lubidinem,
accepit condicionem, de(h)inc quaestum occipit.
qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium 80
perduxere illuc, secum ut una esset, meum.
egomet continuo mecum “certe captus est:
habet”. observabam mane illorum servolos
venientis aut abeuntis: rogitabam “heus puer,
dic sodes, quis heri Chrysidem habuit?” nam Andriae 85
illi id erat nomen. SO. teneo. SI. Phaedrum aut Cliniam
dicebant aut Niceratum; ~nam i tres tum simul~
amabant. “eho quid Pamphilus?” “quid? symbolam
dedit, cenavit.” gaudebam. item alio die
quaerebam: comperibam nil ad Pamphilum 90
quicquam attinere. enimvero spectatum satis
putabam et magnum exemplum continentiae;
nam qui cum ingeniis conflictatur ei(u)s modi
neque commovetur animus in ea re tamen,
scias posse habere iam ipsum <suae> vitae modum. 95
quom id mihi placebat tum uno ore omnes omnia
bona dicere et laudare fortunas meas,
qui gnatum haberem tali ingenio praeditum.
quid verbis opus est? hac fama inpulsus Chremes
ultro ad me venit, unicam gnatam suam 100
cum dote summa filio uxorem ut daret.
placuit: despondi. hic nuptiis dictust dies.
SO. quid obstat quor non verae fiant? SI. audies.
ferme in diebu’ paucis quibus haec acta sunt
Chrysis vicina haec moritur. SO. o factum bene! 105
beasti; <ei> metui a Chryside. SI. ibi tum filius
cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens;
curabat una funu’; tristis interim,
nonnumquam conlacrumabat. placuit tum id mihi.
sic cogitabam “hic parvae consuetudinis 110
causa huiu’ mortem tam fert familiariter:
quid si ipse amasset? quid hic mihi faciet patri?”
haec ego putabam esse omnia humani ingeni
mansuetique animi officia. quid multis moror?
egomet quoque eiu’ causa in funus prodeo, 115
nil suspicans etiam mali. SO. hem quid id est? SI. scies.
ecfertur; imus. interea inter mulieres
quae ibi aderant forte unam aspicio adulescentulam
forma . . SO. bona fortasse. SI. et voltu, Sosia,
adeo modesto, adeo venusto ut nil supra. 120
quia tum mihi lamentari praeter ceteras
visast et quia erat forma praeter ceteras
honesta ac liberali, accedo ad pedisequas,
quae sit rogo: sororem esse aiunt Chrysidis.
percussit ilico animum. attat hoc illud est, 125
hinc illae lacrumae, haec illast misericordia.
SO. quam timeo quorsum evadas! SI. funus interim
procedit: sequimur; ad sepulcrum venimus;
in ignem inpositast; fletur. interea haec soror
quam dixi ad flammam accessit inprudentius, 130
sati’ cum periclo. ibi tum exanimatus Pamphilus
bene dissimulatum amorem et celatum indicat:
adcurrit; mediam mulierem complectitur:
“mea Glycerium,” inquit “quid agis? quor te is perditum?”
tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres, 135
reiecit se in eum flens quam familiariter!
SO. quid ais? SI. redeo inde iratus atque aegre ferens;
nec satis ad obiurgandum causae. diceret
“quid feci? quid commerui aut peccavi, pater?
quae sese in ignem inicere voluit, prohibui 140
servavi.” honesta oratiost. SO. recte putas;
nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit,
quid facias illi qui dederit damnum aut malum?
SI. venit Chremes postridie ad me clamitans:
indignum facinu’; comperisse Pamphilum 145
pro uxore habere hanc peregrinam. ego illud sedulo
negare factum. ille instat factum. denique
ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam
neget daturum. SO. non tu ibi gnatum . . ? SI. ne haec quidem
sati’ vehemens causa ad obiurgandum. SO. qui? cedo. 150
SI. “tute ipse his rebu’ finem praescripsti, pater:
prope adest quom alieno more vivendumst mihi:
sine nunc meo me vivere interea modo.”
SO. qui igitur relictus est obiurgandi locus?
SI. si propter amorem uxorem nolet ducere: 155
ea primum ab illo animum advortenda iniuriast;
et nunc id operam do, ut per falsas nuptias
vera obiurgandi causa sit, si deneget;
simul sceleratu’ Davo’ siquid consili
habet, ut consumat nunc quom nil obsint doli; 160
quem ego credo manibu’ pedibu’que obnixe omnia
facturum, magis id adeo mihi ut incommodet
quam ut obsequatur gnato. SO. quapropter? SI. rogas?
mala mens, malus animu’. quem quidem ego si sensero . .
sed quid opust verbis? sin eveniat quod volo, 165
in Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes
cui mi expurgandus est: et spero confore.
nunc tuomst officium has bene ut adsimules nuptias,
perterrefacias Davom, observes filium
quid agat, quid cum illo consili captet. SO. sat est: 170
curabo. SI. eamu’ nunciam intro: i prae, sequar.
Simo Davos
SI. Non dubiumst quin uxorem nolit filius;
ita Davom modo timere sensi, ubi nuptias
futuras esse audivit. sed ipse exit foras.
DA. mirabar hoc si sic abiret et eri semper lenitas 175
verebar quorsum evaderet.
qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo,
numquam quoiquam nostrum verbum fecit neque id aegre tulit.
SI. at nunc faciet neque, ut opinor, sine tuo magno malo.
DA. id voluit nos sic necopinantis duci falso gaudio, 180
sperantis iam amoto metu, interoscitantis opprimi,
ne esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias:
astute. SI. carnufex quae loquitur? DA. erus est neque provideram.
SI. Dave. DA. hem quid est? SI. eho dum ad me. DA. quid hic volt?
SI. quid ais? DA. qua de re? SI. rogas?
<meu>m gnatum rumor est amare. DA. id populu’ curat scilicet. 185
SI. hoccin agis an non? DA. ego vero istuc. SI. sed nunc ea me exquirere
iniqui patris est; nam quod ant(e)hac fecit nil ad me attinet.
dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suom;
nunc hic d<ie>s aliam vitam defert, alios mores postulat:
de(h)inc postulo sive aequomst te oro, Dave, ut redeat iam in viam. 190
hoc quid sit? omnes qui amant graviter sibi dari uxorem ferunt.
DA. ita aiunt. SI. tum siquis magistrum cepit ad eam rem inprobum,
ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque adplicat.
DA. non hercle intellego. SI. non? hem. DA. non: Davo’ sum, non Oedipus.
SI. nempe ergo aperte vis quae restant me loqui? DA. sane quidem. 195
SI. si sensero hodie quicquam in his te nuptiis
fallaciae conari quo fiant minus
,
aut velle in <ea> re ostendi quam sis callidus,
verberibu’ caesum te in pistrinum, Dave, dedam usque ad necem,
ea lege atque omine ut, si te inde exemerim, ego pro te molam. 200
quid, hoc intellexti[n]? an nondum etiam ne hoc quidem? DA. immo callide:
ita aperte ipsam rem modo locutu’s, nil circum itione usus es.
SI. ubivis faciliu’ passu’ sim quam in hac re me deludier.
DA. bona verba, quaeso! SI. inrides? nil me falli’. sed dico tibi:
ne temere facias; neque tu haud dicas tibi non praedictum: cave! 205
Davos
Enimvero, Dave, nil locist segnitiae neque socordiae,
quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis:
quae si non astu providentur, me aut erum pessum dabunt.
nec quid agam certumst, Pamphilumne adiutem an auscultem seni.
si illum relinquo, ei(u)s vitae timeo; sin opitulor, hui(u)s minas, 210
quoi verba dare difficilest: primum iam de amore hoc comperit;
me infensu’ servat nequam faciam in nuptiis fallaciam.
si senserit, perii: aut si lubitum fuerit, causam ceperit
quo iure quaque iniuria praecipitem [me] in pistrinum dabit.
ad haec mala hoc mi accedit etiam: haec Andria, 215
si[ve] ista uxor sive amicast, gravida e Pamphilost.
audireque <eo>rumst operae pretium audaciam
(nam inceptiost amentium, haud amantium):
quidquid peperisset decreverunt tollere.
et fingunt quandam inter se nunc fallaciam 220
civem Atticam esse hanc: “fuit olim quidam senex
mercator; navim is fregit apud Andrum insulam;
is obiit mortem.” ibi tum hanc eiectam Chrysidis
patrem recepisse orbam parvam. fabulae!
miquidem hercle non fit veri simile; atque ipsis commentum placet. 225
sed Mysis ab ea egreditur. at ego hinc me ad forum ut
conveniam Pamphilum, ne de hac re pater inprudentem opprimat.
Mysis
Audivi, Archylis, iamdudum: Lesbiam adduci iubes.
sane pol illa temulentast mulier et temeraria
nec sati’ digna quoi committas primo partu mulierem. 230
tamen eam adducam? inportunitatem spectate aniculae
quia compotrix eius est. di, date facultatem obsecro
huic pariundi atque illi in aliis potiu’ peccandi locum.
sed quidnam Pamphilum exanimatum video? vereor quid siet.